Verdriet dat niet verdwijnt

Hoe het klinkt, aankomt, hangt nauw samen met wie het hoort en leest. Zwaar kan het klinken voor wie wil dat verdriet snel voorbijgaat. Bevrijdend kan het zijn voor wie ervaart dat verdriet juist niet snel voorbijgaat. Bevrijdend is de titel dan omdat het erkent, wat vaak juist niet erkend wordt. Van ouders die een kind hebben verloren, zussen en broers, die een zus of broer verloren hebben, heb ik geleerd dat er een verdriet is dat altijd blijft.

Manu Keirse, psycholoog en schrijver, uit Belgie noemt dat het schaduwverdriet. Het is als een schaduw die je niet steeds ziet maar die er ineens weer kan zijn. Het is als de pijn van een litteken die je bij slecht weer ineens weer voelt. Als rouw om een kind, bv een baby geen zorg en aandacht heeft ontvangen kan het litteken na vele jaren nog weer openscheuren. Verdriet dat niet verdwijnt is niet een titel zonder hoop, maar juist een met hoop. Wanneer iets erkend wordt, wanneer iets er mag zijn, niet ondergronds hoeft te gaan en niet onderdrukt of verborgen hoeft te worden dan kan iets ook ruimte krijgen. Wanneer iets er wel is maar geen erkenning krijgt, leidt dat tot een dubbelleven. Zoals een jongere eens zei: "een leven met een buitenkant en met een binnenkant." Aan de buitenkant leek het goed te gaan, aan de binnenkant voelde ik me steeds slechter. Ik leefde in twee werelden totdat die werelden uit elkaar vielen. Toen kon ik niet meer verder." Met Toon Hermans zou ik willen herhalen: "we zeggen te gauw het is voorbij."

Verdriet om een kind gaat niet over. Het is heel hard werken, als een beeldhouwer die een beeld uit een steen hakt, opdat het verdriet je niet blijft over-heersen. Je zult het nooit vergeten, ook niet als het ging om een kind dat niet levens-vatbaar was en al stierf in de moederschoot. Verdriet dat niet verdwijnt is een manier om te zeggen dat je dit verdriet niet hoeft en moet verzwijgen. Het mag aan het licht komen en een naam hebben: de naam van je kind, je zus of broer. De naam van iemand die intens veel voor je betekende. Een mens kan zelfs verdriet hebben om iemand die er had kunnen zijn maar er niet meer is, of is. De zoon van de uitgever Geert van Oorschot schreef over zijn non-broer. Hij had er kunnen zijn en miste hem later in zijn leven meer dan in zijn jeugd. Het gaat dus om een hoopvolle titel, zoals iemand die na veertig jaar voor het eerste weer sprak over zijn eenjarig zoontje: "Voor het eerst heb ik weer over hem kunnen spreken en zijn naam weer genoemd."

Te lang en teveel werd en wordt nog altijd gedacht en gezegd: "het gaat wel over; de tijd heelt alle wonden, je hebt nog andere kinderen, en noem maar op." Of er worden door derden te vrome dingen gezegd die eerder wonden slaan dan wonden helen zoals: :je hebt nu een kind in de hemel of iets dergelijks. Al deze als troost goedbedoelde woorden leidden tot een soort tweedeling: tussen hen die verdriet hebben en hen die zeggen het leven gaat door. Zij spreken meer over hun eigen leven en horen nauwelijks dat het leven van de anderen wel doorgaat maar heel anders. Het is vaak steunender te zwijgen en te zijn of woorden te geven aan de verbijstering en het verdriet.

Verdriet de ruimte geven is vorm geven aan dat verdriet en dat kan op heel verschillende manieren. Het is een zeer persoonlijke weg die op een doolhof kan lijken. In de loop van de jaren heb ik ook mogen en kunnen zien dat mensen door hun verdriet heen kunnen groeien: volwassener en rijpere persoonlijkheden kunnen worden. Ik heb ook wel gezien dat verdriet kan verharden en iemand onbereikbaar kan maken. Niet iedereen kan zich zo uiten dat dat ook bevrijdend is en dat er nieuw perspectief gevonden kan worden. Maar ook is de kwaliteit van de aandacht die een mens mag verwachten en nodig heeft bij een ingrijpende levensgebeurtenis soms erg onder de maat.

Er is ook nog veel te leren als het gaat om de vraag: hoe werkt het verdriet om een kind door in mensen, in menselijke relaties, in de kleine en grotere samenleving. Er is nog veel onbegrip en ook onkunde. De kunstenaar Jeroen Henneman werkt momenteel aan een groot gezicht van roestvrij staal dat hij De Schreeuw noemt. Het is een monument voor Theo van Gogh. Ik hoor nog de woorden van zijn vader, die zei "Hij is wel mijn zoon...." De dood van een kind is een schreeuwende pijn die niet verhuld maar onthuld moet worden, die niet verborgen maar gezien moet worden. Niet een keer, maar telkens weer. Dan kan er ook - hoe vreemd het ook mag klinken - een nieuwe kracht groeien en het leven opnieuw uitgevonden worden om te ontdekken wie jij kunt en mag en wilt zijn. De dood van een kind trekt een levenslooplang spoor door het levensverhaal. Wie dat spoor moet verdoezelen kan verdwalen in zichzelf. Als dat spoor erkend wordt kan het helpen weer richting te vinden naar een leven van verdriet en vreugde, een leven waarin een traan en een lach heel dicht bij elkaar kunnen zijn.

Marinus van den Berg
mjvdb@planet.nl


Verdriet dat niet verdwijnt
Door-leven na de dood van een kind, broer of zus
Uitgeverij ten Have, Kampen
Gebonden, 256 pagina`s
Met illustraties